โรคหลอดเลือดสมอง หรือทางการแพทย์เรียกว่า "stroke" เป็นโรคที่พบได้บ่อยในผู้สูงอายุ นับว่าเป็นโรคที่ทำให้เกิดความทุกข์กายและทุกข์ใจทั้งต่อผู้ป่วยเองรวมถึงแม้แต่ญาติด้วย
ดังนั้นการมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องทั้งที่เกี่ยวกับตัวโรคเองและเกี่ยวกับการดูแลและการรักษาที่ถูกต้อง ก็จะทำให้ผู้ป่วยอาการดีขึ้นได้เร็วและทำให้ผู้ป่วยกลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้ดียิ่งขึ้น รวมถึงลดภาระค่าใช้จ่ายต่าง ๆ ในการดูแลในอนาคตได้ดียิ่งขึ้นด้วย
โรคหลอดเลือดสมองพบได้บ่อยแค่ไหน
โดยปกติแล้วพบว่าอุบัติการณ์ทั่วโลก 1 คนใน 6 คนทั่วโลกจะพบว่ามีการเกิดโรคหลอดเลือดสมองในช่วงชีวิตของเขา ดังนั้นจะเห็นว่าพบเจอโรคนี้ได้ค่อนข้างบ่อยพอสมควร โรคนี้จึงควรให้ความสำคัญเป็นอย่างมาก
โรคหลอดเลือดสมองแบ่งได้ 2 กลุ่ม
- โรคหลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน ซึ่งการตีบของหลอดเลือดนี้อาจเกิดจากการเสื่อมตามวัยของหลอดเลือดเอง หรืออาจเกิดจากสาเหตุอื่น เช่น มีลิ่มเลือดที่ผิดปกติที่เกิดจากลิ้นหัวใจที่ผิดปกติและหลุดลอยมาตามกระแสเลือดและมาอุดตันที่หลอดเลือดสมอง เป็นต้น
- โรคเลือดออกในสมอง หรือหลอดเลือดสมองแตก ซึ่งอาจเกิดจาก เช่น เป็นความดันโลหิตสูงอย่างมากและรักษาหรือควบคุมความดันไม่ดี หรือเกิดจากหลอดเลือดนั้นเกิดความเสื่อมและเกิดการแตกได้ เป็นต้น
ปัจจัยเสี่ยงหลัก
- อายุ เป็นปัจจัยที่มีความเสี่ยงอย่างหนึ่ง เพราะอายุมากขึ้นก็จะมีความเสี่ยงต่อโรคนี้มากขึ้น จะเห็นว่าปัจจัยนี้ไม่สามารถป้องกันได้ เพราะอายุคนเรามากขึ้นทุก ๆ ปี
- เบาหวาน
- ความดันโลหิตสูง
- ไขมันในโลหิตสูง
- สูบบุหรี่
จะเห็นว่า 4 ปัจจัยหลังนี้เป็นปัจจัยที่เราสามารถแก้ไขได้ ดังนั้นถ้าเราจะลดความเสี่ยงในการเกิดโรคหลอดเลือดสมอง เราก็ควรที่จะควบคุมปัจจัย 4 อันหลังให้ดี โดยตรวจสุขภาพประจำปีปีละครั้งในกรณีที่ผลเลือดปกติ และถ้าเกิดความผิดปกติ ก็ควรที่จะรักษารับประทานยาตามที่แพทย์สั่งอย่างเคร่งครัด นอกจากนี้ปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ ที่อาจทำให้เกิดโรคหลอดเลือดสมองได้ เช่น มีลิ้นหัวใจที่ผิดปกติ มีภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ ซึ่งภาวะพวกนี้มักทำให้เกิดลิ่มเลือดตรงบริเวณหัวใจและลอยมาตามกระแสเลือดและไปอุดตันที่หลอดเลือดสมองได้
แล้วอาการเป็นอย่างไร
อาการที่มักจะทำให้สงสัยโรคหลอดเลือดสมอง คือ
- อาการต้องเกิดขึ้นค่อนข้างเร็ว เช่น ยืนคุยกันอยู่แล้วก็เกิดอาการขึ้นทันที หรืออย่างก่อนนอนปกติดี ตื่นขึ้นมาพบว่ามีอาการแล้ว อาการของโรคที่เกิดขึ้นเร็วมักจะทำให้สงสัยว่าเป็นโรคหลอดเลือดสมอง
- อาการที่เจอบ่อย เช่น อ่อนแรงหรือชาครึ่งซีก ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด เวียนศีรษะบ้านหมุน เดินเซ ตาดับ ซึมลงหมดสติแบบเป็นเร็วแล้วอาจมีชาหรืออ่อนแรงร่วมด้วย พูดไม่ได้หรือพูดสื่อสารไม่เข้าใจ อาการเหล่านี้ก็มักทำให้สงสัยโรคหลอดเลือดสมอง
วินิจฉัยทำอย่างไร
การวินิจฉัยนั้นแพทย์จะวินิจฉัยจากการซักประวัติและตรวจร่างกายเป็นหลัก และยืนยันวินิจฉัยจากการทำเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สมอง บางคนอาจเกิดคำถามว่าทำไมต้องทำเอกซเรย์สมองก่อน ไม่ทำได้ไหม รักษาเลยได้ไหม ตอบว่าได้ครับ แต่มีความเสี่ยงครับ เพราะไม่ว่าจะสมองขาดเลือดหรือเลือดออกในสมอง ถ้าอยู่ในตำแหน่งของสมองบริเวณเดียวกัน อาการที่ออกมาก็จะเหมือนกันครับ โดยที่สมองขาดเลือดให้ยาต้านเกล็ดเลือด แต่เลือดออกในสมองจะไม่ให้ยากลุ่มนี้ครับ เพราะอาจทำให้เลือดออกมากขึ้นครับ ดังนั้นนี่คือเหตุผลที่แพทย์ต้องทำเอกซเรย์สมองก่อนทำการรักษาเสมอครับ
แต่ถ้าไม่ทำเอกซเรย์แพทย์ก็พอจะแยกได้ครับ เช่น อุบัติการณ์ของการเกิดหลอดเลือดสมองตีบเจอเยอะกว่าเลือดออกในสมอง คนไข้เลือดออกในสมองมักมีความดันที่สูงกว่ามาก และมักมีปวดศีรษะเยอะกว่า เป็นต้น แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นอาการเหล่านี้ไม่สามารถแยกได้ 100% นะครับ ดังนั้นท่านที่จะให้รักษาเลยโดยที่ไม่ยอมเอกซเรย์ แพทย์ก็จะต้องอธิบายความเสี่ยงที่จะเกิดขึ้นให้กับคนไข้และญาติฟังเสมอนะครับ
การรักษา
ปัจจุบันการรักษาคือ ควรนำส่งโรงพยาบาลให้เร็วที่สุดเมื่อมีอาการตามที่กล่าวข้างต้น เพื่อให้แพทย์ให้การรักษาอย่างถูกต้อง เพราะยิ่งเวลาที่เริ่มเกิดอาการจนถึงได้รับการรักษาที่ถูกต้องสั้นเท่าไหร่ ผลลัพธ์ในการรักษาก็ยิ่งดีตามเท่านั้น
โดยในกรณีของโรคหลอดเลือดสมองตีบนั้น พบว่าถ้าอาการเกิดขึ้นภายใน 4.5 ชั่วโมง แพทย์สามารถให้ยาละลายลิ่มเลือด ซึ่งจะทำให้อาการดีขึ้นได้เร็ว แต่ก็ไม่ใช่ว่าคนไข้ทุกรายจะให้ยาได้หมดทุกคน แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านสมองและระบบประสาทจะเป็นคนประเมินคะแนนความรุนแรงของโรคก่อน และถ้าไม่มีข้อบ่งห้ามในการให้ยา ก็จะสามารถให้ยาละลายลิ่มเลือดได้ ในรายที่ไม่มีข้อบ่งชี้ในการให้ยาละลายลิ่มเลือด แพทย์ก็อาจพิจารณายาต้านเกล็ดเลือด หรือให้ยาป้องกันเลือดแข็งตัวแล้วแต่ตามสาเหตุที่แพทย์สงสัย แต่ในรายที่มีเลือดออกในสมองแพทย์จะไม่ได้ให้ยาเหล่านี้ เนื่องจากยาเหล่านี้จะทำให้เลือดออกง่าย
ส่วนยากระตุ้นการฟื้นตัวของสมองนั้น ปัจจุบันไม่ได้อยู่ในการแนะนำในการรักษาหลักว่าได้ประโยชน์จริงหรือไม่ และยาในกลุ่มนี้ค่อนข้างมีราคาสูง การจะให้ยาในกลุ่มนี้แพทย์ก็ต้องพิจารณาคนไข้เป็นราย ๆ ไปและอาจต้องพูดคุยกับญาติก่อน เพราะญาติมักจะเข้าใจว่ายานี้เป็นการรักษาหลัก ซึ่งในความเป็นจริงแล้วไม่ใช่เลย นอกจากนี้แล้วแพทย์ก็มักจะเจาะเลือด ตรวจเอกซเรย์ ทำคลื่นไฟฟ้าหัวใจเพิ่มเติม เพื่อพิจารณาหาสาเหตุและความเสี่ยงต่อโรคเพิ่มเติม
การทำกายภาพบำบัด
การรักษาต่อไปที่มีความสำคัญไม่น้อยกว่ายาในโรคหลอดเลือดสมองคือ "การทำกายภาพ" และควรทำแม้แต่ตอนที่คนไข้อยู่โรงพยาบาลและหลังกลับไปที่บ้านแล้ว เนื่องจากคนไข้ในกลุ่มนี้มักมีอาการอ่อนแรง ซึ่งคนไข้ก็มักไม่ได้ค่อยขยับแขนขาข้างนั้นทำให้เกิดอาการฝ่อของกล้ามเนื้อตามมา และซ้ำเติมอาการอ่อนแรงให้มากขึ้น ถ้าเป็นมากต่อไปอีกก็จะเกิดการยึดติดของข้อต่อของแขนขาข้างนั้นมากขึ้นไปอีก ดังนั้นการทำกายภาพจึงนับว่ามีความสำคัญมากในคนไข้โรคหลอดเลือดสมอง
กำลังใจของผู้ป่วย
สิ่งที่มีความสำคัญมากที่สุดอย่างหนึ่งในการรักษาคนไข้โรคหลอดเลือดสมองคือ "กำลังใจของผู้ป่วย" ขอให้เราคิดเถิดว่า ถ้าวันหนึ่งอยู่ ๆ เราก็เกิดขยับแขนขาไม่ได้ นั่งหรือนอนอยู่กับที่ หรือแม้แต่ขับถ่ายยังไม่สามารถทำได้เองต้องอาศัยคนอื่นทำให้เรา เราจะรู้สึกยังไง แรก ๆ เราอาจร้องไห้เสียใจ ต่อมาเราก็อาจหงุดหงิดที่ไม่สามารถทำอะไรได้เอง พาลลงกับคนอื่น หรืออาจไม่มีกำลังใจแม้แต่จะใช้ชีวิตอยู่ ร้องไห้ไม่ทานข้าวปลาอาหาร ทั้งหมดนี้คืออารมณ์ที่เราจะเจอได้ในคนไข้กลุ่มนี้
ในบางครั้งญาติมักจะมองว่าคนไข้ดื้อไม่ยอมทำตามที่แพทย์สั่ง ดังนั้นถ้าเราเข้าใจในอารมณ์นี้ เราควรจะให้ความสำคัญให้มาก โดยเฉพาะการให้กำลังใจกับคนไข้ ไม่ควรประชด ต่อว่า หรือทำท่าทีหงุดหงิดใส่คนไข้ แต่ควรให้กำลังใจคนไข้ด้วยท่าทีที่อ่อนโยน ก็จะทำให้คนไข้รู้สึกดีและร่วมมือในการดูแลรักษามากขึ้นได้ ซึ่งก็ส่งผลดีต่อการหายของโรคด้วยครับ
ดังนั้นจากที่กล่าวมาทั้งหมดนี้หวังว่าทุกคนคงพอจะเข้าใจถึงความสำคัญของการดูแลรักษาคนไข้หลอดเลือดสมองได้ดีขึ้นนะครับ และหวังว่าญาติหรือผู้ดูแลคงจะเข้าใจคนไข้มากขึ้นนะครับ
บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติกรุณาพบแพทย์ — ดูนโยบายเนื้อหาและการตรวจทาน